بافت اپيدرمي

اپيدرم با بشره بافت پيچيد ه ايست كه سيستم گياه در مرحله جوان را تشكيل مي دهد. اين بافت از دو يا سه نوع سلول تشكيل شده و تنوع هاي زيادي را در گونه هاي مختلف گياهي نشان مي دهد.اپيدرم در بيشتر اوقات يك لايه ايست ولي در بعضي گياهان حالت چند لايه اي را نشان مي دهد. اگر لايه هاي زيرين و لايه سطحي داراي منشاء مشترك باشند اپيدرم چند لايه اي (multiple epidermis) خواهد بود. (مثال: برگ خر زهره nerius ). اگر منشاء لايه هاي زيرين و لايه سطحي يكسان نباشد لايه يا لايه هاي زيرين را بنام هيپودرم(hypodermis) مي نامند. (مثال: برگ كاجpinus ).دو حالت فوق را در برش هاي عرضي برگها مشاهده نمائيد.

سلول هاي تشكيل دهنده اپيدرم عبارتند از:

1-سلول هاي معمولي اپيدرمي( common epidermal calls)

سلول هاي زمينه اي بشره هستند كه معمولا فاقد كلروپلاست بوده و يا داراي كلروپلاست محدود مي باشندو سلول هايي فشرده و با اشكال مختلف هستند. براي مشاهده سلول هاي معمولي اپيدرمي پوست نازكي (strip) از سطح ساقه ها، برگها و دمبرگها جدا شده و درقطره اي آب زير ميكروسكوپ مشاهده مي شوند.

2-روزنه ها(stomata)

هر روزنه(stoma) از دو سلول محافظ (guard cells) و يك منفذ (ostiole) تشكيل شده است. روزنه ها به اشكال مختلف و با آرايشهاي متنوع در فاصله سلولهاي معمولي اپيدرمي قرار گرفته اند. تنوع روزنه ها را با جدا كردن پوست نازكي از قسمتهاي جوان گياهان مختلف مشاهده نماييد.

موقعيت روزنه ها

موقعيت روزنه ها را در مقايسه با سلولهاي معمولي اپيدرمي در نظر مي گيريم:

الف- روزنه هم سطح(level stomata): سلولهاي محافظ روزنه و سلولهاي معمولي اپيدرمي در يك سطح قرار گرفته اند(مثال: ساقه يا برگ نازبيدي trodescantia).

ب- روزنه هاي فرو رفته(sunken stomata): سلول هاي محافظ روزنه عمقي تر از سلولهاي معمولي اپيدرمي قرار گرفته اند 0 مثال: برگ كاج pinus و شمشاد evonymus)

ج- روزنه هاي برجسته ( raised stomata) سلولهاي محافظ روزنه در سطحي بالاتر از سلولهاي معمولي اپيدرمي قرار گرفته اند( مثال: برگ سيب زميني solanum tuberosum)

د- غار روزنه اي( stomatal cript) : روزنه ها در در داخل حفره هايي قرار گرفته اند. در درون حفره كرك هاي اپيدرمي نيز مشاهده مي شوند( مثال : برگ خرزهره nerium).

انواع روزنه ها

روزنه ها را بر اساس وجود يا عدم وجود سلولهاي همراه(subsidiary)، طرز قرار گرفتن سلولهاي همراه نسبت به سلولهاي محافظ و نيز فرم سلولهاي محافظ تقسيم بندي مي كنند.

الف- تيپ آلاله(Anomocytic) : دستگاه روزنه اي فاقد سلول همراه است( مثال: برگ شمعداني pelargonium و گلايول gladiolus).

ب- تيپ روناس( paracytic) : دو سلول همراه به موازات محور طولي روزنه قرار دارند ( مثال: برگ خرفه portulaca) .

ج- تيپ ميخك diacytic: دو سلول همراه در اطراف روزنه قرار دارند ديواره مشترك اين دو سلول عمود بر محور طولي روزنه است (مثال: برگ ميخكdianthus ).

د- تيپ شب بو anisocyntic: سه سلول همراه با اندازه هي متفاوت در اطراف روزنه قرار دارند. (مثال: برگ viola ) .

ه- تيپ چهار سلولي ( tetracytic): چهار سلول همراه در اطراف روزنه قرار گرفته اند( مثال: ساقه برگ نازبيدي tradescantia).

روزنه گندميان( Graminaceous type): در تيره هاي poaceae و cyperaceae روزنه ها به فرم دمبل ( dumbbell-shaped) ديده مي شوند. سلولهاي محافظ روزنه در اين حالت در قسمت وسط نازك و در دو انتها عريض هستند. معمولا دو سلول همراه در اطراف اين نوع روزنه ديده مي شوند( مثال: برگ ذرت zea mays).

بافت پارانشيم

پارانشيم ساده ترين بافت در سيستم زمينه اي گياه است . اين بافت از سلولهايي با اشكال متنوع تشكيل شده كه داراي ديواره هاي نازك و پروتوپلاسم فعال هستند.بارانشيم در قسمتهاي مختلف گياه مشاهده ميشود از جمله مغز و كورتكس ريشه ها و ساقه ها، مزوفيل برگها ، قسمت دروني ميوه ها و آندوسپرم دانه ها.

   بيشتر سلولهاي پارانشيمي داراي ديواره هاي نازك اوليه هستند ولي ممكنست داراي ديواره هاي ثانويه ليگنيني شده وpit  ساده باشند‌(مثل پارانشيم همراه آوند چوبي )

انواع پارانشيم

يكي از متداولترين راههاي مطالعه سلولهاي پارانشيمي تفكيك آنها بر حسب عملكرد ميباشد؛

1-   پارانشيم كلروفيل دار (Chlorenchyma)

الف- كلرانشيم ساده : بصورت سلولهاي كشيده متساوي الابعاد ديده ميشود مثل سلولهاي پارانشيم نردباني و اسفنجي در برگهامثال برگ نو يا Ligostrum

ب- كلرانشيم لبه دار (Internally ridged) : ديواره سلولها به طرف داخل امتداد مي يابد (برگ سوزني كاج يا Pinus )

2- پارانشيم ذخيره اي (Storage parenchyma) :  

الف- پارانشيم با ذخيره نشاسته (مثال: كورتكس ريشه ها و مغز شبدر(Trifolium   

ب- پارانشيم با ذخيره پروتئين و نشاسته (مثال : لپه لوبيا (Phaseolus .

ج- پارانشيم با ذخيرهوا (Aerenchyma) (مثال: دمبرگ نيلوفر آبي (Nuphar

ه- پارانشيم با ذخيره مواد معدني ( اكثر گياهان)

و- پارانشيم با ذخيره آب( مثال :ساقه كاكتوس(Opuntia

كركها  TARICHOMES    )

ترايكم نوعي از سلول  تخصصي  در با فت اپيدرمي ايست. كه بصورت هاي مختلف  در گياه          

ديده ميشود :

كرك  اپيدرمي  HAIR        )

كرك هاي اپيدرمي با انواع مختلف در سطح خارجي اندام هاي  هوائي  گياه

يافت مي شوند: 

الف – كرك  تك سلولي:

- غده اي (GLANDULAR )      مثال: برگ  دمبرگشمعدانPELARGONIUM

-غير غده اي (AGLANDUHAR ) مثال: برگ و دمبرگ شمعداني     PELARGONIUM                                                                                                                                                                       ب) كرك پر سلولي :

1-  ساده  (   SIMPLE  )  :

  -يك رديفه (   Uniseriate ) :

غده اي ( مثال : برگ و دمبرگ شمعداني      PELARGONIUM  ).

غير غدهاي (مثال :برگ ودمبرگ شمعداني    PELARGONIUM 

_ چند رديفه (   multiseriate  ) مثال : برگ و دمبرگ هميشه بهار     calenula .    

2- شاخه شاخه (       branched  ) :

- درخت مانند (   (  dandroid  مثال : برگ دمبرگ شب بو      cheiranthus

فلس  (   (scale

مجموعه اي پر سلولي وصفحه مانند است كه معمولا روي يك پايه كوتاه قرار گرفته است ( مثال : برگ زيتون    olea  ) .                

   بافت هاي اوندي(    vascular tissues  )

سيستم اوندي از بافت هاي اوندي چوب ابكش تشكيل شده كه بافت هائي پيجيده هستند.

با مطالعه برش عرضي ساقه افتابگردان(     helian thus ) وبرش هاي طولي و عرضي ساقه كدو (    cucurbita  )  بافت هاي اوندي اوليه را مشاهده كرده وقسمت هاي زير را تشخيص دهيد:

اوند چوبي اوليه (     primary    xylem )

-  عناصر فعال اوندي ( :  (  tracheary     elsements  قسمت هاي   protoxylem  و mataxylam   را در بين اين عناصر تشخيص دهيد . ضخامت هاي ديواره ثانويه .............. مختلف آن در عناصر اوندي را با استفاده از برش طولي كد ومشاهده نمائيد .

- سلول هاي پارانشيمي( xylem parenchyma )

-سلول هاي فيبر( fxylary  fiber   )

اوند ابكش اوليه ( primary phioem   ) : 

-عناصر فعال اوندي ( sieve eiements   از نوع   sieve tube             member         

  -سلول هاي همراه (  campanion cells     )

سلول هاي پرانشيمي ( phloem  parenchyma )

-سلول هاي فيبر (   perivascular fiber  )

به كامبيوم اوندي ( vascular cambium  ) در بين دستجات اوندي دقت نمائير.

اسکلرانشیم (اسکلراید)

اسکلراید نوعی سلول استحکام بخش است که اکثراً بصورت انفرادی (idioblast)

و گاه به صورت گروهی دیده می شود. سلول های اسکلراید معمولاً دارای دیواره های ثانویه ضخیم شده ولیگنینی هستند. در دیوارهء ثانویه این ســــــلول هـــــــــــا Pit معمولاً از نوع ساده و بتعداد زیاد مشاهده می شود. سلولهای اسکلراید در سیستم های پوششی، زمینه ای و آوندی گیاه وجود دارند. بیشترین تعداد اسکلراید را در برگ ها مشاهده می کنیم ولی این سلول ها در پوست دانه ها و در قسمت گوشتی و در ون بر میوه ها نیز وجود دارند.

موقعیت در گیاه

الف- در برگ ها

اسکلراید ها در برگ بسیار متداول هستند و معمولاً دو آرایش را در مزوفیل برگها نشان می دهد :

_ آرایش پراکنده ( Diffused Pattern ) : در این حالت اسکلراید ها در تمام مزوفیل به طور پراکنده توزیع شده اند ( مثال :برگ زیتون Olea ) .

_ آرایش انتهائی ( Terminal pattern ) : اسکلراید ها در قسمت انتهائی رگبرگهای فرعی به موازات آنها قرار گرفته اند ( مثال : برگ مرکبات Citrus sp. ) .

ب – در دانه ها

پوست دانه ها اکثراً از اسکلراید تشکیل شده است که به صورت لایه ای اپـیـدرم و هیپودرم یا هر دوی آنها را تشکیل می دهد ( مثال : پوست دانه لوبیا phaseolus و نخود pisum ) .

ج- در میوه ها

سلولهای اسکلراید اکثراً به صورت گروه های کوچک در قسمت گوشتی میوه ها یافت می شوند ( مثال : قسمت خوراکی گلابی Pyrus communis و به Cydona ) . هستهء میوه های شفت و در ون بر در بعضی میوه ها نیز از مجموعه اسکلراید ها تشکیل شده است ( مثال : در ون بر سیب Pyrus malus ) .

انواع اسکلراید

الف- سلول سنگی ( BrachySclereid و Stone Cell ) : سلول های تقریباً متساوی الابعاد که شبیه پارانشیم بوده و دارای دیواره های ضخیم و Pit شاخه شاخه هستند . این نوع در کروتکس و مغز و آوند آبکشی ساقه ها و در قسمت گوشتی میوه ها دیده می شود ( مثال : میان بر به Cydonia و گلابی Pyrus Communis ) .

ب- ماکرو اسکلراید ( Macrosclered ) :سلول های کشیده و ستونی شکل ( مثال : اپیدرم دانه لوبیا Phaseolus )

ج- اسکلراید استخوانی شکل ( Osteosclereid ) : سلولهای کشیده با انتهای عریض شده ( مثال : هیپودرم دانهء لوبیا Phaseolus ) .

د- اکسلراید فیبر مانند ( Filiform Sclereid و Fibriform ) : سلول های کشیده که بسیار شبیه فیبر هستند ( مثال : برگ زیتون Olea ) .

ه- اسکراید کرک مانند ( Trichosclereid ) سلولهائی با دیواره ی نسبتاً نازک وبا انشعابات نوک تیز ( مثال : دمبرگ نیلوفر آبی Nuphar ) .

و- اسکلراید ستاره مانند ( Astrosclereid ) : سلول هائی با دیواره های ضخیم و انشعابات ستاره ای شکل ( مثال : برگ چای Thea ) .

آماده سازی نمونه ها و مشاهده

الف- انواع اسکلراید ها و دیواره های ضخیم Pit های ساده را در اسلاید های آماده مشاهده نمائید .

ب- انواع اسکلراید ها و دیواره های ثانویه را که با روش رنگ آمیزی ساده برنگ قرمز در می آیند و در نمونه های تازه مشاهده نمائید .

اسکلرانیشم ( فیبر )

فیبر نوعی سلول استحکام بخش است که کشیده بوده و دارای دیواره های ثانویهء ضخیم و لیگنینی شده با تعداد کمی Pit است. سلولهای فیبر در قسمت های مختلف گیاه بوفور مشاهده می شوند. این سلولها یا به صورت استوانهء کامل ( Continuous Cylincler ) و یا به صورت دسته های مجزا ( Strands ) در سیستم های پوششی و زمینه ای و آوندی گیاه توزیع شده اند.

انواع فیبر

1-فیبر آوند چوبی ( Xylary Fiber ) : در آوند جوبی اولیه و پسین مشاهده می شود و جزئی از ساختار این بافت های پیچیده است. این نوع مخصوصاً در آوند چوبی پسین بسیار نمو یافته است و دیواره های بسیار ضخیم و Pit های بسیار پراکنده دارد ( مثال : ساقهء آفتابگردان Heiianthus و توت Morus ) .

2-فیبر خارج آوند چوبی ( Extraxylary Fiber ) : نوعی است که در قسمت های دیگر گیاه غیر از آوند چوبی مشاهده میشود.

الف- فیبر آوند آبکش ( Phloic Fiber ) : جزئی از بافت آوند آبکشی اولیه و مخصوصاً آبکش پسین است ( مثال : ساقه زیرفون Tilia ) .

ب- فیبر کورتکس ( Cortical Or Perivascular Fiber ) : نوعی است که در کورتکس مشاهده می شود. اکثراً این نوع در داخلی ترین قسمت کورتکس و درست روی سر دستجات آوندی قرار گرفته است. در کورتکس فیبر ممکن است بصورت استوانهء پیوسته باشد ( مثال : دمبرگ شمعدانی Pelargonium ) . و یا بصورت دستجات مجزا ( مثال : ساقهء خارشتر Alhagi ) .

ج- فیبر اپیدرمی ( Dermal Fiber ) : این نوع از پروتودرم بوجود می آید و اپیدرم بعضی از گونه های تک لپه ای را تشکیل می دهد ( مثال : برگ ذرت Zea Mays ) .

د- فیبر غلاف آوندی ( Bundle Sheath Fiber ) : بصورت دور دستجات آوندی در ساقه و برگ تک لپه ای ها قرار می گیرند ( مثال : برگ ذرت Zea Mays ) .

آماده سازی و مشاهده نمونه ها

      الف- انواع فیبر ها را در اسلاید های آماده مشاهده نمائید.         ب- از نمونه های تازه برش عرضی ظریفی تهیه کرده و به روش زیر رنگ آمیزی نمائید :

-         آب ژاول                           20 دقیقه

-         شستشو با آب                      چند بار

-         اسید استیک رقیق                10 دقیقه

-         کار من زاجی – سبزید          5 – 3 دقیقه

-         شستشو با آب مقطر

برش های رنگ شده را در آب مقطر مشاهده نمائید. دیواره های ثانویه با سبز ید برنگ سبز و دیواره های اولیه با کارمنزاجی به رنگ صورتی ، رنگ می گیرند.

 آقای سلطانی از بیرم فارس